Otmar Watson: ‘Wat wij doen is hoogwaardige podiumkunst, geen folklore’

Otmar Watson (alias Kodjo Koemabala) is al meer dan vijfentwintig jaar cultureel ondernemer en een drijvende kracht binnen de Afrikaanse diaspora in Nederland. Hij is oprichter van Untold en Eternity, twee culturele organisaties die zich bezighouden met Afro Surinaamse dans, muziek en theater. Hij zet zich in voor de empowerment en het historisch bewustzijn van jongeren van Afrikaanse afkomst. Wij spreken hem op zijn kantoor in Bijlmer Parktheater over de kracht van theater, de strijd tegen het Nederlandse hokjesdenken en West-Afrika.

Wie ben je en wat doe je? “Mijn naam is Otmar Watson, en mijn Afrikaanse naam is Kodjo. Ik ben geboren in Suriname en zie mezelf als een cultureel ondernemer die zich bezighoudt met empowerment, African performing arts, internationalisering en Afrikaans immaterieel erfgoed. Mijn focus ligt hierbij heel sterk op de empowerment van jongeren van Afrikaanse afkomst.”

Waarom is dat werk zo noodzakelijk? “Veel jongeren van Afrikaanse afkomst – of ze nu een Surinaamse, Curaçaose of direct Afrikaanse achtergrond hebben – missen historisch bewustzijn. Als je niet weet wie je bent en waar je vandaan komt, kun je jezelf ook niet goed verdedigen of verzetten wanneer je geconfronteerd wordt met racisme en discriminatie op school of op straat. Ik ben zelf opgevoed met veel historische kennis en met de spirituele tradities van Winti. Mijn ouders gaven me de tools mee om te weten hoe ik me moest bewegen in de wereld. Ik was een voorbeeld student die goede cijfers haalde en goed gebekt was. Ik wil dat jonge mensen vandaag de dag diezelfde coaching, begeleiding en rolmodellen krijgen om niet alleen te overleven, maar echt te leven in Nederland. Want we gaan niet meer verhuizen; we blijven hier.”

Zie je een groot verschil tussen de jeugd van toen en nu? “Tegenwoordig zie ik helaas veel meer complexere problematiek. Misschien komt het ook doordat alles door social media veel zichtbaarder is geworden, maar in mijn jongerenwerk kom ik zware casussen tegen: van schuldenproblematiek en verkeerde opleidingskeuzes tot criminaliteit, seksueel misbruik en uithuisplaatsingen. Te veel jongeren raken nog steeds tussen wal en schip. Juist voor hen moeten organisaties zoals Untold en Eternity er zijn.”

Je noemt de term ‘immaterieel erfgoed’. Kan je uitleggen wat dat is? “Mensen stellen me die vraag heel vaak. Erfgoed is alles uit het verleden dat een cruciale rol speelt in het heden. Materieel erfgoed is tastbaar, zoals de apinti-drum. Die drum is via de trans-Atlantische slavernij vanuit het West-Afrikaanse Akan-gebied (Ghana/Ivoorkust) in Suriname terechtgekomen en daar in een iets kleinere vorm voortgezet. Immaterieel erfgoed zit in de niet-tastbare zaken: de verhalen van onze ouders, de gebruiken, de rituelen en de taal. Wat wij doen met Untold en Eternity is pure erfgoedbewaking. We nemen de tradities die we hebben geleerd en gezien, brengen die tot uitvoering en voegen daar weer nieuwe, eigentijdse stijlen aan toe.”

Hoe komt dat tot uiting in jullie muziek? “Neem Eternity. In de volksmond worden we een brassband genoemd, maar eigenlijk is dat historisch gezien onjuist. Een echte New Orleans brassband bestaat uit koperblazers, een bas en een snare. Wij zijn in feite een Caribische drumband met blazers. In 2008 werkten we in Atlanta samen met de Marching Panther Band. Zij konden noten lezen en strakke ritmes spelen, maar wij brachten die specifieke Caribisch-Afrikaanse swag mee. Wij lazen geen noten, maar speelden vanuit een diep gevoeld, cultureel ritme. Dat we dat konden combineren, was pure magie. Dat is de levende diaspora-cultuur.”

Krijgen Brassbands in Nederland wel de juiste erkenning? Vaak denkt men aan een brassband als er een opening is, of een feestje.  “Ja, en dat vind ik best pijnlijk. Men belt ons op en zegt: ‘Hé jongens, we hebben een opening, komen jullie even trommelen?’ Dan zeg ik: we zijn geen kleuters, we ‘trommelen’ niet. Er wordt vaak heel oppervlakkig naar gekeken, alsof het kwalitatief minderwaardig is aan westerse kunstvormen. Helaas leven we in een dominante witte samenleving waarin klassieke muziek en traditionele Europese dansstijlen de norm zijn. Het kunstvakonderwijs is daar volledig op ingericht. De artistiek directeur van Eternity Percussion, Orlando Ceder, heeft vier jaar geleden auditie gedaan op het conservatorium met zijn apinti. De commissie wist niet hoe ze hem moesten beoordelen. Inmiddels zoekt het Conservatorium van Amsterdam gelukkig de samenwerking met ons op, omdat ze inzien dat wat wij doen óók hoogwaardige muziek is waar onze jongeren van houden.”

Naast de drumband Eternity maak je met Untold theatervoorstellingen. Waarom heb je voor theater gekozen? “Omdat theater een magisch, artistiek proces is waarin je een verhaal in al zijn gelaagdheid kunt vertellen. Mensen pakken niet zo snel een geschiedenisboek op, maar met een theatervoorstelling bereik je een breed publiek op een emotioneel niveau. Onze laatste voorstelling, Uma, ging over het onderbelichte verzet van Afrikaanse vrouwen tijdens de slavernij. Bezoekers kwamen na afloop naar me toe en zeiden: ‘Dit wisten we helemaal niet, we willen meer horen.’ Daarom zijn we nu bezig met het maken van een deel twee, dat volgend jaar in première gaat.”

Je reist zelf zeer regelmatig naar het Afrikaanse continent, met name West-Afrika. Waarom doe je dat? “Ik zoek daar naar kennis, herkenning en wederzijdse uitwisseling. Ik wil leren van de mensen van wie wij afstammen – en ik wil ook dat zij leren over ons. Als ik in Ghana loop, denken mensen daar dat ik Ghanees ben, tot ik mijn mond open doe – dan denken ze dat ik Amerikaans ben.  Als ik vertel dat ik uit Suriname kom, hebben ze vaak geen idee. Dan leg ik uit hoe onze Surinaamse taal, cultuur en spiritualiteit diepe overeenkomsten vertonen met de Ghanese dialecten. Ik zie mezelf echt als een bruggenbouwer tussen West-Afrika en de Afrikaanse diaspora. Ik breng regelmatig groepen jongeren naar het continent. Die reizen veranderen hen. Ze komen geïnspireerd en actiever terug, en ze zijn daarna veel beter te mobiliseren om aan hun eigen toekomstdromen te werken.”

“We bereiden momenteel een grote coproductie voor met het National Theatre of Ghana en het Ghana Dance Ensemble, die in 2027 in première moet gaan. De Nederlandse ambassade in Ghana heeft al steun toegezegd. De bedoeling is dat we de productie in Ghana opstarten, daar spelen, en vervolgens de Ghanese artiesten naar Nederland halen om de voorstelling hier in de theaters af te maken.

Hoe ben je aan je Afrikaanse naam, Kodjo Koemabala, gekomen? “Hiphop maakte me politiek en historisch bewust toen ik een jaar of 24, 25 was. Ik luisterde veel naar Public Enemy en verdiepte me in de Black Panthers. Ik wilde destijds heel graag een Afrikaanse naam, naast de naam die mijn ouders me hebben gegeven. Kodjo was een bekende vrijheidsstrijder in Suriname, aangezien ik in die tijd ook altijd met de vlag in de hand stond te demonstreren – onder andere tegen Zwarte Piet – vond ik dat passend. Koemabala is afkomstig van een Winti-geest van de plantage waar mijn familie vandaan komt. Het is dus een Afrikaans woord, maar via de diaspora geworteld in Suriname. In mijn intieme kring noemt bijna iedereen me Kodjo. Naar buiten toe, richting gemeenten en fondsen, hanteer ik Otmar Watson. Ik ben met beide namen even gelukkig: Otmar Watson alias Kodjo Koemabala. Het vertegenwoordigt precies wie ik ben en de brug die ik probeer te slaan.”